Chanuka i Boże Narodzenie, dwie religie, dwa święta, jeden język jedzenia

Biblia i Tora rzadko bywają czytane razem przy kuchennym stole. A jednak to właśnie kuchnia, bardziej niż teologia akademicka, ujawnia, jak mocno te dwa światy są ze sobą splecione. W grudniu, gdy dni w roku są najkrótsze, a noc najdłuższa, światło, chleb, olej i słodycz są językiem wspólnym dla obu tradycji.

 

 

Pierwsze słowa Tory brzmią: „Niech się stanie światłość” (Rdz 1,3)

Światło w Biblii hebrajskiej nie jest tylko zjawiskiem fizycznym, oznacza porządek, życie i obecność Boga. Chanuka, upamiętniająca ponowne poświęcenie Świątyni Jerozolimskiej, wpisuje się w tę logikę – światło zwycięża chaos i zapomnienie. Olej, który pali się dłużej, niż powinien, staje się znakiem Bożej wierności.

Chrześcijaństwo przejmuje ten sam język. W Prologu Ewangelii Jana czytamy: „Światłość w ciemności świeci i ciemność jej nie ogarnęła” (J 1,5)

Boże Narodzenie nie jest więc tylko narodzeniem dziecka, ale teologicznym zapaleniem światła w najciemniejszym momencie roku. To właśnie dlatego chrześcijańska kuchnia świąteczna tak wyraźnie dąży ku ciepłu, blaskowi i słodyczy, jest cielesną odpowiedzią na obietnicę światła.

W Torze olej ma status niemal sakramentalny, namaszcza się nim kapłanów i królów, zasila menorę, jest znakiem radości i wybrania.

„Olej rozwesela oblicze człowieka” (Ps 104,15)

Chanuka zachowuje tę symbolikę w najprostszej możliwej formie – smażonego jedzenia.

Chrześcijaństwo nie buduje świąt wokół oliwy, ale też nie rezygnuje z tłuszczu. Masło, śmietana, jaja – wszystkie one wracają na stół po okresie postu. To echo biblijnej obietnicy „ziemi opływającej w mleko i miód” (Wj 3,8). Tłuszcz jest znakiem pełni i spełnienia.

Chanuka i Boże Narodzenie wyrastają z odmiennych tradycji religijnych i innych opowieści o Bogu. A jednak, gdy spojrzeć na nie od strony stołu, a nie dogmatu, zaskakująco często mówią tym samym językiem. To język światła w ciemności, tłuszczu i słodyczy w środku zimy, jedzenia, które łączy całe rodziny i społeczności. To właśnie w kuchni te dwa święta od wieków się przenikają, zwłaszcza w Europie Środkowo-Wschodniej.

Chanuka opowiada o cudzie światła, które pali się dłużej, niż powinno. Boże Narodzenie o Światłości, która przychodzi na świat. Jedno i drugie święto przypada na czas, gdy dzień jest krótki, zapasy żywności policzone, a ciało domaga się ciepła. I jedno, i drugie odpowiada na to zapotrzebowanie tradycyjnymi daniami.

O potrawach chanukowych pisaliśmy niedawno osobno Mandragora Chanuka na talerzu – Mandragora.  Dzisiaj wychodzimy od porównania, by zobaczyć, jak chrześcijańska kuchnia Bożego Narodzenia widzi się z chanukową logiką smaku, czasem wprost, czasem intuicyjnie, czasem zupełnie nieświadomie.

 

Gdy teologia wstępuje do kuchni

W Chanukę światło jest określone, to płomień menory, karmiony olejem. W Boże Narodzenie światło ma wymiar wcielenia – rodzi się dziecko, które nazwane zostaje Światłością świata. W obu przypadkach światło nie jest abstrakcją. Potrzebuje nośnika tj. knota i oliwy czy ciała.

Zarówno Chanuka, jak i Boże Narodzenie przypadają na najciemniejszy okres roku. Odpowiedzią kultury na zimno i mrok stały się potrawy kaloryczne, sycące i tłuste, dające energię i poczucie bezpieczeństwa. Dlatego oba te święta tak mocno akcentują jedzenie energetyczne, tłuste i słodkie. To nie przypadek ani folklor. To odpowiedź kultury na warunki pogodowe, jednocześnie realizacja biblijnego przekonania, że materia jest dobra, a radość powinna być odczuwalna.

W miastach i miasteczkach Europy Środkowo-Wschodniej Żydzi i chrześcijanie kupowali przyprawy u tych samych handlarzy, korzystali z tych samych pieców chlebowych, wzajemnie obserwowali swoje święta. To naturalnie prowadziło do kulinarnego dialogu. Przepisy migrowały, zmieniały nazwy, dostosowywały się do zasad koszerności lub postu, ale rdzeń smaku pozostawał ten sam. Kuchnia szybciej niż teologia przekracza granice.

Chanuka i Boże Narodzenie spotykają się nie na poziomie doktryny, lecz przy stole. W zapachu pieczonego ciasta, w cieple pieca, w słodyczy maku i miodu odnajdujemy wspólne ludzkie doświadczenie zimy, oczekiwań i nadziei.

 

 

Olej i piec – różne techniki, ten sam sens

Chanuka celebruje smażenie w oleju. Latkes i sufganiyot są jadalnym przypomnieniem cudu, a olej staje się nośnikiem pamięci. W Bożym Narodzeniu u Chrześcijan nie ma jednego symbolicznego składnika, ale jest piec, który jest źródłem ciepła, centrum każdego domu, pełni rolę domowego ołtarza.

Pierniki, strucle, chleby i makowce nie powstają w pośpiechu. One dojrzewają. Tak jak Chanuka mówi o świetle, które trwa dłużej, niż powinno, tak bożonarodzeniowe wypieki mówią o czasie, który zapowiada święto.

Różnica stosowanych technik nie zmienia sensu, tłuszcz i ciepło, dają życie w warunkach zimowych.

 

Od postu do radości

W judaizmie Chanuka nie jest świętem postu, ale pojawia się po czasie napięć i walk. W chrześcijaństwie Boże Narodzenie poprzedza Adwent, czyli okres wyciszenia, prostoty i ograniczeń. Tradycyjnie był to okres ograniczenia mięsa, czas prostych potraw, mniejszej ilości tłuszczu i cukru. I to on sprawia, że świąteczny stół smakuje tak intensywnie.

Dopiero noc narodzin przynosiła przełom, a stół mógł obfitować bogate, ciepłe i słodkie posiłki. Ten rytm, od niedoboru do obfitości, jest kluczowy także w zrozumieniu, dlaczego kuchnia Bożego Narodzenia tak mocno akcentuje ciasto, miód, mak i tłuszcz.

W obu tradycjach jedzenie świąteczne nie jest tym codziennym, jest przełamaniem rutyny, ogłasza zmianę stanu rzeczy. Chanukowe pączki i bożonarodzeniowe ciasta mają wspólną funkcję – radość musi być wyczuwalna fizycznie w ciele.

Boże Narodzenie to nie tylko święto narodzin Chrystusa, ale także kulminacja długiego oczekiwania. Gdy spojrzymy na świąteczny stół uważniej, zobaczymy, że chrześcijańska tradycja jedzenia w tym czasie powstała nie w izolacji, lecz w gęstej sieci kulturowych wpływów, wśród których żydowska Chanuka zajmuje miejsce szczególne.

Wigilia jest wyjątkowa nawet na tle chrześcijańskich świąt. Post, skupienie, święto nocy. Jej potrawy nie eksplodują smakiem, długo dojrzewają. To kuchnia oczekiwania, podobna w nastroju do chanukowego zapalania świec. W obu tradycjach pierwsze chwile święta są powściągliwe, niemal szeptane.

 

Ziarno, mak i pamięć – wspólne symbole

Mak w chrześcijańskiej kuchni bożonarodzeniowej jest symbolem granicy między życiem a śmiercią, pamięcią a nadzieją. Tysiące ziaren mówią o mnogości istnień i ciągłości pokoleń. Podobnie w tradycji żydowskiej, w której wielość ziaren zawsze niesie obietnicę trwania.

W kuchni chrześcijańskiej nie ma jednej potrawy symbolu na miarę chanukowego oleju, za to cały stół pełni funkcję opowieści. Mak w tradycji chrześcijańskiej (w formie makowca czy kutii) to pamięć o zmarłych, znak obfitości. Ważna jest metafora ziarna, które musi obumrzeć, by wydać plon.

To znaczenie niemal dotyka żydowskiej symboliki ciągłości i przetrwania – innej w narracji, ale podobnej w sensie.

Kutia, makowiec, kluski z makiem są słodkie, a ta słodycz refleksyjna i nie przypadkowa. Oznacza radość Wcielenia, zapowiedź zbawienia, jest przełamaniem ascetycznego tonu Adwentu.

 

 

Chleb i wspólnota

W obu tradycjach chleb jest centrum stołu i symbolem relacji. W Torze, chleb jest darem Boga (manna na pustyni), jest owocem pracy rąk, nie wolno go marnować ani profanować. W chrześcijaństwie chleb nabiera dodatkowego, radykalnego znaczenia „Ja jestem chlebem życia” (J 6,35).

Wigilijny opłatek, cienki, biały, w zasadzie pozbawiony smaku, jest paradoksem – najskromniejszy z chlebów staje się nośnikiem największej treści. Jego łamanie i dzielenie się nim ma głęboko logikę – nie ma święta bez wspólnoty. Tu spotyka się z żydowską chałką. Słodką, zaplataną, dzieloną (tekst poświęcony historii chałki Mandragora Renesans chałki – od tradycyjnej kuchni po sztukę współczesną – Mandragora) . Inna forma, ten sam sens – jedzenie łączy, nie możemy jeść w samotności.

Zanim pojawi się smak, musi pojawić się relacja. Zanim nastąpi obfitość, musi nastąpić pojednanie. To jeden z najgłębszych wspólnych kodów obu tradycji.

 

 

Symbolika 12 potraw

Motyw dwunastu potraw wigilijnych jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów chrześcijańskiego Bożego Narodzenia w Europie Środkowo-Wschodniej. Co ważne, nie jest to zwyczaj pierwotnie dogmatyczny ani ściśle liturgiczny. To symbol kulturowo-biblijny, który przez wieki obrastał znaczeniami, aż stał się jednym z filarów świątecznego stołu. Dwanaście potraw ma opowiedzieć świat w miniaturze.

W chrześcijaństwie liczba dwanaście oznacza porządek i całość: 12 apostołów, 12 plemion Izraela, 12 miesięcy roku, 12 godzin dnia i nocy (w biblijnym rozumieniu czasu).

Wigilia, noc przejścia, potrzebuje takiej liczby. Dwanaście potraw mówi wiernym wszystko, co było, i wszystko, co będzie, mieści się przy tym stole.

To nie jest liczba obfitości w sensie ilościowym, ale liczba kosmicznej równowagi. W tradycyjnym myśleniu ludowym wigilijny stół był modelem świata. Każda potrawa reprezentowała inny jego wymiar: ziemię (kapusta, grzyby), wodę (ryby), ziarno i czas (mak, pszenica), pracę człowieka (chleb), dar Boga (miód).

Zjedzenie wszystkich potraw, choćby symbolicznie, miało znaczenie ochronne. Niczego nie pomijamy, niczego nie odrzucamy. Świat ma pozostać w równowadze. Dawniej istniał zwyczaj, że każdy domownik powinien spróbować wszystkich potraw. Nie po to, by się najeść, ale by być obecnym w całym nadchodzącym roku, nie wypaść z porządku świata, zachować zdrowie i ciągłość losu.

To myślenie jest bardzo bliskie tradycji żydowskiej, w której święto obejmuje wszystkich, a jedzenie ma wymiar wspólnotowy i rytualny.

Wbrew współczesnym wyobrażeniom dwanaście potraw nie oznaczało wystawnego stołu. Przeciwnie, historycznie były to niewielkie porcje, proste składniki, dania oparte na tym, co dostępne zimą.

Ryba jest jednym z najstarszych znaków chrześcijaństwa. Jej obecność na Wigilii jest świadomym symbolem.

Ryba żyje w głębi, porusza się bez dźwięku, nie potrzebuje światła. To obraz wiary, która dojrzewa w ciszy. W tradycji żydowskiej ryba jest znakiem błogosławieństwa i płodności, pojawia się często w szabat i święta, jako potrawa dostojna.

Kapusta to fundament zimowej kuchni chrześcijańskiej. Kiszenie, jest długim procesem, wymagającym czasu, czyni kapustę niemal metaforą Adwentu.

W Wigilię kapusta łączy się z grochem lub grzybami, jest kwaśna, ale sycąca, przypomina o trudnych zimowym warunkach. W kuchni żydowskiej kiszona kapusta także była podstawą zimowych potraw Europy Wschodniej. Była elementem łączącym biedne społeczności.

 

Słodycz jako znak światła

W judaizmie istnieje piękna tradycja, zgodnie z która dzieci po raz pierwszy uczące się Tory, otrzymują litery pisane miodem, by zapamiętały, że Prawo Pana jest słodkie. „Jak słodka jest Twoja mowa dla mego podniebienia” (Ps 119,103)

Chrześcijaństwo odpowiada na tę intuicję słodyczą Bożego Narodzenia. Cukier, miód, suszone owoce nie są hedonizmem, a znakiem dobrej nowiny. Bóg nie objawia się w goryczy, ale właśnie w radości.

Chanukowe pączki i bożonarodzeniowe pierniki mają więcej wspólnego, niż nam się wydaje. Oba są słodkie, co do zasady, pojawiają się tylko w święta, niosą ze sobą zapach, który ogłasza wyjątkowy czas.

Miód, cukier, przyprawy korzenne są luksusem, są znakiem nadchodzącego światła. W obu kulturach słodycz oznacza moment, w którym dobro jest silniejsze od codzienności.

 

 

Największa różnica między Chanuką a Bożym Narodzeniem leży w technice obróbki – Chanuka celebruje smażenie w oleju, Boże Narodzenie zaś pieczenie. Ale sens pozostaje podobny. Tym bardziej, że piec był w kulturze chrześcijańskiej centrum domu, miejscem niemal sakralnym. To w nim powstawały pierniki dojrzewające tygodniami, strucle, chleby świąteczne, potem łamane i dzielone.

W społęcznościach, gdzie chrześcijanie i Żydzi żyli obok siebie, piec i patelnia często służyły tym samym składnikom, tylko innym opowieściom.

W Chanukę radość trwa kilka dni. W chrześcijaństwie po Wigilii następuje eksplozja obfitości. Na stół wjeżdżają mięsa, pasztety, bigosy, bogate ciasta. To odpowiedź na fakt, że światło już przyszło, zatem można świętować bez wstrzemięźliwości, ale wciąż nie bez umiaru.

Chanuka i Boże Narodzenie nie spotykają się w doktrynie. Spotykają się w doświadczeniu zimy, ciemności, potrzeby światła, ciepła i rodzinności. Kuchnia obu świąt pokazuje, że najgłębsze sensy religii często objawiają się przy stole. Biblia i Tora, czytane razem, uczą, że święto bez stołu jest niepełne, a teologia bez smaku abstrakcyjna.

Wiele smaków się przeplata dlatego, że odpowiadają na te same ludzkie potrzeby. A smak, jak mało co, potrafi je zapamiętać i łączyć.